II Wojna Światowa

Podczas kampanii wrześniowej 1939 r. opisywany teren był miejscem dramatycznych walk polskich oddziałów, których głównym celem było przedarcie się przez linie niemieckie i radzieckie, by móc przekroczyć granicę węgierską. W okresie 17-20 i 21-28 IX zostały rozegrane dwie bitwy o Tomaszów Lubelski. Pierwszy bój pod Tomaszowem stoczyły połączone siły resztek ^rrnii „Kraków" i „Lublin" (front środkowy gen. Tadeusza L. Piskora). Niestety, plan nie powiódł się i siły polskie skapitulowały 20IX. Następnego nią, od strony Chełma, nadeszło w rejon Tomaszowa zgrupowanie płk aaeusza Zieleniewskiego. W tym samym rejonie znajdowało się zgrupowanie §en. Przedrzymirskiego, w którego skład wchodziły nie rozbite jeszcze oddziały armii „Modlin" i „Prusy" (tworzącej początkowo front północny dowodzony przez gen. dyw. Stefana Dęba-Biernackiego). Zgrupowania te stoczyły trzydniową bitwę pod Tomaszowem w dniach 21-23IX. W jej efekcie zgrupowanie nie zostało rozbite, ale tworzący je żołnierze byli skrajnie wyczerpani. Dlatego też w najbliższych dniach unikano walk, starając się kluczyć między Niemcami i Rosjanami. W nocy z 22 na 23IX w tym samym rejonie przedarła się przez pozycje niemieckie Grupa Kawalerii gen. Andersa i pomaszerowała na płd. Ostateczny koniec walk o Tomaszów Lubelski nastąpił 28IX.

23IX w rejonie Hrubieszowa przekroczył Bug 8 Korpus Strzelecki Armii Czerwonej. Składał się on z 44 i 81 Dywizji Strzeleckiej. Pomiędzy Strzy-żowem a Hrubieszowem batalion rozpoznawczy 81DS stoczył walkę z polskim pododdziałem. Tego samego dnia pod Husynnem miała miejsce słynna szarża polskiej kawalerii i dywizjonu policji konnej. W dniach 24-25 IX jednostki 8 KS Armii Czerwonej toczyły uporczywe walki z pododdziałami polskiej l, 5,41 DP na terenie powiatu hrubieszowskiego oraz w kierunku na Krasnystaw i Chełm. 25 września oddziały radzieckie zajmują opuszczony przez Niemców Szczebrzeszyn. Rubież Krasnystaw - Zawada Armia Czerwona osiągnęła 26IX, a następnego dnia zajęła Zamość. W tym samym czasie zgrupowanie płk. Tadeusza Zieleniewskiego osiągnąwszy Lasy Janowskie odpoczywało, korzystając z ulewnego deszczu. Kontakt bojowy z oddziałami Armii Czerwonej nawiązany został 29IX w rejonie Janowa Lubelskiego, a już następnego dnia polskie wojsko zostało otoczone przez jednostki Armii Czerwonej w rejonie wsi: Krzemień, Flisy i Momoty. Wobec beznadziejności sytuacji zgrupowanie skapitulowało l X. Rozbrajanie polskich żołnierzy (ok. 15 000 ludzi) trwało do 5 października.

Mimo że już 28IX rządy III Rzeszy i Związku Radzieckiego podpisały „Niemiecko-sowiecki układ o granicy i przyjaźni" przyznający Lubelszczyznę Niemcom, to przez kilkanaście dni na zajętych terenach okupanci sowieccy sprawowali swoje rządy. Ustanowiona przez nich milicja, tzw. „czerwone opaski", dopuszczała się grabieży mienia, zabójstw żołnierzy polskich, a także ludności cywilnej. Na początku października 1939 r. nastąpiło cofnięcie się Armii Czerwonej na nową linię graniczną, za Bug.

Już w październiku 1939 r. zaczęły powstawać pierwsze organizacje ruchu oporu. Z czasem najsilniejszymi (w ich skład weszło ponad 100 mniejszych organizacji) stały się: Armia Krajowa (powstała 14 II 1942 r. na bazie Związku Walki Zbrojnej) i Bataliony Chłopskie. Wśród przywódców partyzanckich wspomnijmy Konrada Bartoszewskiego „Wira", Edwarda Błaszczaka „Groma", Edwarda Markiewicza „Kalinę", Hieronima Miąca „Korsarza", Tadeusza Kuncewicza „Podkowę", Czesława Mużacza „Selima" i Hieronima Dekutowskiego „Zaporę". Jesienią 1942 r. nawiązano współpracę ze zgrupowaniami radzieckimi, wśród nich z oddziałem Umera A. Atamanowa „Miszki Tatara". Zginął on l VI1943 r. w obronie Józefowa w rejonie kamieniołomów.

W dniu 6 XII 1942 r. miała miejsce pierwsza partyzancka akcja dywersyjna - na most kolejowy w pobliżu Suśca. Linia kolejowa Zwierzyniec -Bełżec była później częstym miejscem partyzanckich ataków. Dnia 30 XII 1942 r. oddziały BCh stoczyły z Niemcami bitwę pod Wojdą. Był to początek powstania zamojskiego - tak określali sytuację sami Niemcy. Stanowiło ono odpowiedź na Generalny Plan Wschodni zakładający wysiedlenie 50 milionów Słowian. Zamojszczyzna zajmowała w nim szczególne miejsce. Planowano tu bowiem stworzenie szerokiego pasa osadnictwa germańskiego na pograniczu niemiecko-radzieckim. W całym regionie hitlerowcy przeprowadzili pacyfikację 300 wsi, osiedlając w nich później niemieckich, a także ukraińskich osadników. Przeprowadzane były masowe egzekucje na ludności cywilnej. Do miejsc szczególnych należały: obóz zagłady dla ludności żydowskiej w Bełżcu i Rotunda w Zamościu. Mordy i wysiedlenia objęły ponad 110 tyś. ludzi. Wyjątkowo nieludzka była akcja odbierania rodzicom dzieci (Dzieci Zamojszczyzny). Wyselekcjonowane grupy wywożono do Niemiec i poddawano germanizacji. Część z nich ginęła w transportach, inne były mordowane w Oświęcimiu zastrzykami z fenolu (ocenia się, że w wyniku tej akcji zamordowano ponad 35 tyś. dzieci). Nie wszystkie jednak czekał tak okrutny los, była nadzieja na ratunek. Duża to zasługa XVI ordynata Jana Zamoyskiego. Wraz z żoną Różą działał w Radzie Głównej Opiekuńczej, jedynej w Generalnej Guberni legalnej organizacji charytatywnej. Jej sukcesem było uzyskanie zgody Niemców na oficjalne zabieranie z obozu w Zwierzyńcu chorych dzieci.

Przeciwko partyzantom Niemcy podejmowali szereg akcji, m.in. w Lasach Józefowskich w lutym i czerwcu 1943 r. Najpotężniejszymi z nich były °Peracje Sturmwind I i II z czerwca 1944 r. W wyniku pierwszej, przeprowadzonej w dniach 9-14 VI, doszło do bitwy na Porytowym Wzgórzu (por. °P's tego miejsca). Trzy tysiące partyzantów powstrzymało napór 30 tysię-°y z°łnierzy niemieckich, przedzierając się w niedostępne obszary Puszczy 'Olskiej. Wkrótce nastąpiła druga operacja (21-25 VI), zakończona bitwą 1 Osuchami (por. opis wsi). Także w tym przypadku partyzantom udało Sl? przerwać okrążenie, ale straty były znacznie większe.

Od jesieni 1943 r., na terenach zamieszkiwanych w przeważającej większości przez Ukraińców, rozpoczęły działalność oddziały Ukraińskiej Powstańczej Armii. Jedną z form walki były, czystki etniczne .

Po wkroczeniu Armii Czerwonej latem 1944 r. rozpoczęły się represje wobec żołnierzy AK, tym razem ze strony NKWD i tworzącego się UB. Nowa władza organizowała akcje o charakterze pacyfikacyjnym. Od połowy października do 14 XI 1944 r., na obszarze całego regionu lubelskiego aresztowano około 15 tyś. osób, w tym ponad 9100 żołnierzy AK. Na 4 rys. deportowanych z okręgu lubelskiego do obozów w ZSRR, połowę stanowili żołnierze AK. Na lata 1945-1946 przypada duża aktywność zrzeszenia Wolność i Niezawisłość. Dużą rolę w jego funkcjonowaniu odgrywał klasztor oo. bernardynów w Radecznicy (kryptonim „Zamek"). Ostatnim komendantem WiN obwodu Tomaszów Lubelski był Stanisław Kobos „Wrzos", ujęty we wsi Brzeziny w styczniu 1956 (wcześniej w AK dowódca III plutonu kompanii „Narol").

źródło: A. Pawłowski: "Roztocze, Puszcza Solska, Lasy Janowskie i Wyżyna Wołyńska (część polska).